Liệu chúng ta có thể phá bỏ lời nguyền “làm lúa không giàu”? 

Khởi nguyên của những câu chuyện về cây lúa theo phương pháp mới  

Từ những ngày đầu gặp gỡ các nhà khoa học thuộc ĐH Cần Thơ vào 2012 đến nay ông Chiếu – GĐ Hợp Tác Xã Kênh 7B có những chia sẻ sau lần hội ngộ. Lúc nghe về canh tác lúa để giảm phát thải khí nhà kính, ông vừa nghe mơ hồ vừa xa lạ, không nghĩ sẽ có hiệu quả. 

Khi đó, Trung Tâm Khuyến Nông Tỉnh An Giang đang tìm thí điểm cho “đề án trồng lúa ít phát thải, do HTX kênh 7B có hệ thống trạm bơm nước tập trung, tiện quản lý ruộng đồng nên được chọn. Theo các nhà khoa học, canh tác sản xuất lúa chiếm ½ khí phát thải của ngành nông nghiệp điều đó khiến thời tiết cực đoan hơn. Nếu thay đổi cách canh tác sẽ giúp giảm phát thải và khả năng tăng lợi nhuận > 50% so với phương pháp canh tác truyền thống (giảm lượng giống, phân bón hóa học, lượng thuốc trừ sâu và công chăm sóc). 

Với diện tích là 540ha đầu tiên của HTX kênh 7B được đưa vào thí điểm, địa điểm tại Phú Tân, tỉnh An Giang và huyện Tân Hiệp tỉnh Kiên Giang. Dự án thuộc Viện Nghiên Cứu PT ĐBSCL ( từ 2012) do Chính phủ Úc tài trợ. Trải qua hơn 10 năm và thử nghiệm nhiều nơi, được Thủ tướng chính phú phê duyệt cuối năm 2023 và nhân rộng trong đề án phát triển bền vững 1 triệu hecta trồng lúa chất lượng cao và phát thải thấp. 

Chuyện vụ lúa “3 Thu” và quá trình “kiểm soát hơi thở” của lúa  

Sau khi nhận lời hợp tác thí điểm, quá trình triển khai cũng trải qua nhiều khó khăn vì nhiều phương pháp canh tác đổi mới: giảm một nửa mật độ sạ giống chỉ còn 120 kg/ha – (so với cách sạ làm truyền thống khi đó: 230 kg/ha), đổi từ tưới ngập liên tục sang ngập – khô xen kẽ. Điều đó cũng khiến nhiều nông dân lo ngại.  

Để giảm phát thải, nhà nông áp dụng theo quy trình “ 1 phải 5 giảm: một là giống lúa phải xác nhận; 5 giảm: giảm giống – giảm nước – giảm lượng phân – giảm thuốc BVTV và giảm thất thoát sau thu hoạch. Theo PGS.TS thuộc Viện Nghiên cứu Phát triển ĐBSCL – ĐH Cần Thơ, GS. Tín cho biết trồng lúa ngập nước khí Metan (CH4) – phát thải đến 75%. Vì vậy để giảm lượng khí này cần chuyển sang tưới ngập – khô xen kẽ, chỉ tưới 5 đến 6 lần mỗi vụ và mỗi lần không ngập quá < 3cm.  

Ban đầu thí điểm vào vụ Đông Xuân 2012 – 2013, mô hình gặp khá nhiều khó khăn, tuy nhiên với sự vận động nhiệt tình của chuyên gia và cán bộ, nông dân dần quen với nhịp canh tác mới, triển khai viết Sổ Nhật ký nông hộ và mô hình đạt “ba thu” thành công ngoài mong đợi  

Sau thời gian triển khai, kết quả cho thấy: năng suất lúa tăng đến 9%;  thu nhập tăng 31% và lợi nhuận thuần tăng lên 7,27 triệu đồng/ha so với cách làm cũ. Điều đáng nói là lượng khí Metan (CH4) phát thải giảm xuống 19-31%. Dự án đã được mở rộng ra An Giang, Kiên Giang và các địa phương khác, với đề án một triệu ha lúa chất lượng cao và phát thải thấp được phê duyệt vào năm 2023. Mục tiêu của đề án là giảm 20% chi phí sản xuất và tăng 50% lợi nhuận cho nông dân đến năm 2030.

Đây được coi là một cuộc cách mạng mới cho ngành lúa gạo ở miền Tây, giúp nông dân chuyển đổi trọng tâm sản xuất từ số lượng sang chất lượng. Từ vụ lúa “3 thu” tiến dần đến kiểm soát “hơi thở” của lúa, vào đầu tháng 7.2024 tại Vĩnh Thạnh, Cần Thơ, diện tích 50ha được máy móc thu hoạch vụ đầu tiên thuộc Chương trình thí điểm trồng lúa chất lượng cao, phát thải thấp.

Cùng với Cần Thơ, thì Sóc Trăng, Trà Vinh, Đồng Tháp, Kiên Giang  cũng được Bộ NN&PTT Nông Thôn lựa chọn làm mô hình. Trong suốt vụ lúa, nông dân hầu như không cần xuống ruộng, khi mọi công đoạn từ làm đất, gieo sạ, bón phân đến thu hoạch đều được máy móc thực hiện.  

*Nguồn ảnh: Báo VnExpress

Theo Ông Nguyễn Cao Khải, Giám đốc HTX Thuận Tiến, cho biết một máy gặt đập liên hợp có thể thu hoạch 5-7 ha lúa mỗi ngày, so với 100-140 người nếu làm thủ công. Drone phun thuốc cũng làm việc hiệu quả hơn nhiều lần so với phương pháp truyền thống. Nhờ công nghệ hiện đại, mỗi nông dân có thể canh tác 15-20 ha mà không cần chạm chân xuống đồng. 

Theo kế hoạch của Bộ NN&PTNT đến năm tới 12 tỉnh, thành trên cả nước sẽ triển khai trồng 180.000 hecta,  lúa phát thải thấp đồng thời thí điểm cấp tín chỉ carbon. Đến năm 2030, diện tích này sẽ mở rộng lên 820.000 ha. Dự án một triệu ha lúa chất lượng cao có thể mang lại 100 triệu USD mỗi năm từ việc bán tín chỉ carbon, nếu giá là 10 USD mỗi tín chỉ. Hiện tại, 36 quốc gia tham gia thị trường tín chỉ carbon, tạo cơ hội lớn cho nông dân Việt Nam. 

Cùng “giữ nghề” làm lúa cho nông dân đảm bảo “nồi cơm” cho cả nước  

Theo những đề xuất mới nhất, Bộ NN&PTNN cho biết, tại nước ta, các địa phương trồng lúa nước hiện được hỗ trợ 1 triệu đồng/ha/năm từ ngân sách và đang đề xuất tăng mức hỗ trợ này gấp đôi và thêm 3 triệu đồng/ha/năm cho các vùng cần bảo vệ hoặc hạn chế chuyển đổi, nhằm áp dụng khoa học và công nghệ hiện đại. 

Theo Phó cục trưởng Cục Trồng trọt –  Bộ NN&PTNT, cho biết đề án một triệu ha lúa chất lượng cao không chỉ cải thiện kỹ thuật và cơ sở hạ tầng mà còn tổ chức lại ngành hàng lúa gạo ở ĐBSCL. Mục tiêu là giảm chi phí sản xuất, tăng giá trị hạt gạo, giảm phát thải, và phát triển bền vững nông thôn. 

Theo cập nhật mới nhất, nguồn vốn dự án phát triển này, sẽ hỗ trợ từ địa phương, Trung ương cũng như Viện Nghiên cứu lúa quốc tế (IRRI) cùng với các doanh nghiệp. Trung ương chi trả cho kỹ thuật, địa phương lo vật tư và hạ tầng. Dự án tập trung vào việc thành lập hợp tác xã, tổ chức nông dân, và liên kết với doanh nghiệp để tiêu thụ lúa gạo với giá trị cao và ổn định. 

*Nguồn tham khảo: VnExpress 

Xem thêm: Giải pháp kỹ thuật xử lý lúa ma, lúa cỏ