[Khoa học thường thức] Thiên địch – Những “chiến binh” đáng gờm bảo vệ ruộng lúa

Thiên địch có lẻ không còn là cụm từ quá xa lạ đối với bà con nông dân. Trong các biện pháp phòng trừ dịch hại sinh học thì thiên địch được xem như là những “chiến binh” vòng ngoài bảo vệ cây trồng nói chung và cây lúa nói riêng. Sinh Học Châu Á kính mời quý độc giả cùng chúng tôi điểm qua một số thiên địch phổ biến trên các ruộng lúa trong bài viết dưới đây. 

Tổng quan về các loài thiên địch 

Thiên địch là tên gọi chung để chỉ các loài vi sinh vật có ích đối với cây trồng và con người. Thiên địch ăn hoặc gây bệnh lên các đối tượng gây hại trong sản xuất nông nghiệp. Từ đó bảo vệ cây trồng phát triển khỏe mạnh. 

Để dễ dàng nhận biết, người ta phân loại thiên địch thành 3 nhóm chính: 

Nhóm thiên địch bắt mồi ăn thịt

Nhóm này đa phần có kích thước lớn hơn hai nhóm còn lại. Các loại thiên địch thuộc nhóm này thường ăn tạp, mỗi cá thể có thể tiêu diệt một hoặc nhiều loài sinh vật gây hại. Trên ruộng lúa, hai bộ phổ biển thường gặp là bộ Bọ cánh nửa cứng (Hemiptera) và bộ Nhện Lớn (Araneae). 

Một số loài điển hình như là: Nhện lycosa, nhện chân dài, bọ xít nước, bọ rùa, bọ đuôi kìm,… 

Nhóm thiên địch ký sinh (Parasitoids) 

Nhóm này ký sinh lên trứng, ký sinh ấu trùng, ký sinh nhộng, ký sinh con trưởng thành, ký sinh đa phôi, đa ký sinh,….để giết chết sinh vật gây hại.  

Một số loài điển hình như là: Ong ký sinh (ong xanh Tetrastichus Schoenobii Ferriere, ong đen Psix lacunatus Johnson,…), ruồi ký sinh, tuyến trùng ký sinh,… 

Nhóm vi sinh vật gây bệnh làm chết đối tượng gây hại 

Nhóm này có kích thước cực kỳ nhỏ, không thể quan sát thấy bằng mắt thường mà phải thông qua kính hiển vi. Dựa vào phân loại giới vi sinh thì thiên địch nhóm này cũng tương tự được chia ra gồm có: 

  • Nấm: Nấm xanh (Metarhizium spp.), nấm trắng (Beauveria spp.), nấm tua (Hirsutella spp.),… 
  • Vi khuẩn: Bacillus thurigiensis,… 
  • Virus: virus đa diện (NPV), virus hạt (GV),… 

Các loài thiên địch phổ biến trên ruộng lúa 

Quần xã các vi sinh vật ở ruộng lúa cực kỳ phong phú, đa dạng. Dưới đây chúng tôi xin phép chỉ đề cập đến một số loài thiên địch mà bà con thường tìm thấy được trên ruộng lúa.  

Bọ rùa đỏ  

Bọ rùa đỏ là một trong những thiên địch phổ biến trên ruộng
Đặc điểm bọ rùa đỏ
  • Tên khoa học: Micraspis sp. 
  • Thuộc bộ: Coleoptera (bộ cánh cứng) 

Bọ rùa đỏ có hình oval, cơ thể có màu đỏ đậm hoặc đỏ nhạt. Bọ rùa đỏ hoạt động chủ yếu vào ban đêm, nằm ở phía trên ngọn của cây lúa. Bọ rùa đỏ là thiên địch của bọ rầy, chúng có thể ăn sâu non và trứng của bọ rầy. 

Bọ rùa 8 chấm 

thiên địch bọ rùa 8 chấm
Đặc điểm bọ rùa 8 chấm
  • Tên khoa học: Harmmonia octomaculata 
  • Thuộc bộ: Coleoptera (bộ cánh cứng) 

Bọ rùa 8 chấm có cơ thể hình trứng, gò vừa phải, nhẵn bóng. Phần đầu có màu cam, đỉnh đầu màu đen. Phần ngực trước có màu da cam kết hợp với các mảng vuông màu đen ở giữa. Cánh có 8 chấm đen phân bố theo công thức 2-3-2-1. 

Bọ rùa 8 chấm săn bắt và ăn thịt những loài sinh vật hại di chuyển chậm. Trung bình sức ăn của bọ trưởng thành từ 5 – 10 con mồi mỗi ngày. Bọ tấn công ở tất cả các giai đoạn phát triển của sinh vật hại. 

Muồm muỗm  

Hình ảnh Muồm muỗm
  • Tên khoa học: Conocephalus longgipennis 
  • Thuộc bộ: Orthoptera (Bộ cánh thẳng) 

Muồm muỗm là côn trùng to, mặt nghiêng. Hình dạng rất giống châu chấu. Người ta thường dựa vào phần râu dài gấp 2 lần chiều dài thân để phân biệt với châu chấu. Muồm muỗm có màu xanh, con trưởng thành có cơ thể màu xanh, cánh vàng. Muồm muỗm hoạt động mạnh vào ban đêm. 

Muồm muỗm ăn trứng của bọ xít, sâu đục thân, bọ rầy,…  

Bọ đuôi kìm 

Hình ảnh bọ đuôi kìm
  • Tên khoa học: Euborellia stali 
  • Thuộc bộ: Dermaptera (bộ cánh da) 

Bọ đuôi kìm có đặc điểm nổi bật nằm ở phần đuôi có một đôi càng hình dạng như cái kìm (cái kẹp) dùng để tự vệ. Bọ có màu đen bóng, giữa đốt bụng có khoang trắng, phía trên đỉnh đầu của phần râu có một điểm trắng.  

Bọ đuôi kìm thường xuất hiện trên các ruộng  khô, chúng làm tổ ở phần đất dưới gốc cây. Bọ đuôi kìm tấn công sâu đục thân, sâu cuốn lá thông qua các con đường mà sâu đục trên lúa.  

Nhện ăn thịt Lycosa 

Hình ảnh nhện lycosa
  • Tên khoa học: Lycosa Pseudoannulata 
  • Thuộc họ: Lycosidae 

Loài nhện Lycosa này có một vạch hình như chiếc nĩa ở trên lưng. Phần bụng của chúng có những điểm trắng. Nhện xuất hiện trên các ruộng lúa nước hoặc vừa rút nước. Tập tính di động của chúng rất nhanh trên mặt nước. Nhện Lycosa không giăng mạng bắt mồi mà trực tiếp tấn công con mồi. Nhện là thiên địch của rất nhiều côn trùng có hại. 

Ong xanh ký sinh  

Ong xanh ký sinh sâu
  • Tên khoa học: Tetrastichus Schoenobii Ferriere 
  • Thuộc bộ: Hymenoptera (Bộ cánh màng) 

Ong trưởng thành có màu xanh lục, hơi đen, có ánh kim. Ong rất khó quan sát được bằng mắt thường. Ong xanh ký sinh thường xuất hiện trên ruộng lúa nước và ruộng lúa cạn với khả năng đẻ trưng từ 10 – 60. 

Trứng sẽ được đẻ vào trong các ổ sâu đục thân và sử dụng sâu đục thân làm thức ăn trong quá trình phát triển của chúng. Trung bình mỗi con ong xang ký sinh cần khoảng 3 trứng sâu đục thân để cung cấp cho quá trình phát triển của con non. 

Nấm tua 

Nấm tua tấn công sinh vật hại
  • Tên khoa học: Hirsutella citriformis Speare 
  • Thuộc bộ: Moniliales  

Nấm Hirsutella  thường gây hại cho bọ rầy với cơ chế như sau: Bào tử nấm bám lên cơ thể ký chủ, nảy mầm và xâm nhập vào bên trong các mô cơ thể ký chủ. Tại đây chúng “ăn” các mô này để nhân sinh khối và tiếp tục mọc đâm xuyên qua cơ thể tạo thành các sợi dài. Các sợi này ban đầu có màu trắng rồi chuyển sang màu ghi. Cứ thế bào tử nấm tiếp tục phát tán trong không khí. 

Virus đa diện 

Sâu bị nhiễm virus khi chết sẽ nằm treo ngược
  • Tên khoa học: Nuclear polyhedrosis virus (NPV) 
  • Thuộc bộ: Baculovirus 

Virus NPV thường tấn công sâu keo và sâu khoang khiến cho các hoạt động của chúng diễn ra một cách chậm chạm và ngừng ăn. Sâu non bị virus xâm nhiễm ban đầu có màu trắng rồi sau đó hóa đen, nằm treo ngược trên lá. 

Làm sao để bảo vệ thiên địch? 

Trong chuỗi thức ăn, mỗi mắt xích đều có vai trò quan trọng. Thiên địch trên hệ sinh thái đồng ruộng cũng vậy. Chúng khống chế sự phát triển của dịch hại trên ruộng lúa tạo nên sự cân bằng sinh học trên ruộng. Vì thế cần phải có các biện pháp thu hút và bảo vệ thiên địch: 

  • Khống chế mật số các loài sinh vật có hại ở mức độ cân bằng để đảm bảo nguồn thức ăn cho thiên địch 
  • Giai đoạn đầu lúa còn nhỏ thì không nên sử dụng thuốc BVTV để diệt sâu, rầy vì chúng đồng thời diệt luôn cả thiên địch, dẫn đến thời điểm sau nguy cơ bùng phát dịch hại tăng cao. 
  • Áp dụng các biện pháp nhân nuôi thiên địch. 
  • Áp dụng các mô hình công nghệ sinh thái đồng ruộng để thu hút thiên địch. 

Mời quý độc giả đón xem các thông tin khoa học thú vị khác trên sinhhocchaua.com